Podsłuch telefoniczny przez Policję i Prokuraturę

Podsłuch telefoniczny przez Policję i Prokuraturę – czy to legalne?

Kwestię możliwości zakładania podsłuchów przez organy ścigania, tj. kontroli i utrwalania rozmów telefonicznych obecnie regulują dwie ustawy, tj. kodeks postępowania karnego oraz ustawa o Policji, z tymże ustawa o policji stanowi o kontroli operacyjnej (art. 19 ustawy o Policji), w ramach, której możliwe jest zakładanie podsłuchu. Trzeba podkreślić, że stosowanie kontroli operacyjnej, a także kontroli i utrwalania rozmów telefonicznych jest środkiem drastycznie ingerującym w sferę praw i wolności obywatela, konstytucyjne prawo każdego obywatela do prywatności i zachowania w tajemnicy korespondencji. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w art. 49 gwarantuje wolność i ochronę tajemnicy komunikowania się, uzależniając jej ograniczenie jedynie przypadkami określonymi w ustawie i w sposób w niej określony. Kontrola i utrwalanie rozmów powinna być przeprowadzana wyłącznie dla uzyskania dowodu istotnego, mającego ważne znaczenie dla toczącego się postępowania lub zapobieżenia popełnienia nowego przestępstwa. Tak zwany podsłuch telefoniczny nie powinien być zarządzany w celu uzyskania dowolnego dowodu.

Co istotne kontrola i utrwalanie rozmów telefonicznych odbywa się na podstawie postanowienia sądu wydanego na wniosek prokuratora, a w wypadku niecierpiącym zwłoki, na podstawie postanowienia prokuratora zatwierdzonego przez sąd. Postanowienie o zarządzeniu kontroli i utrwalaniu rozmów telefonicznych, o którym mowa w art. 237 § 1 i 2 kodeksu postępowania karnego (dalej: k.p.k.), powinno wyraźnie wskazywać, co do jakiego katalogowego przestępstwa stosowana jest kontrola oraz wskazywać osobę, której ma ona dotyczyć.

W przypadku kontroli operacyjnej decyzję co do zasadności jej stosowania podejmuje w drodze postanowienia sąd okręgowy, właściwy miejscowo ze względu na siedzibę składającego wniosek organu Policji może, w drodze postanowienia, zarządzić kontrolę operacyjną. Z wnioskiem o zastosowanie kontroli operacyjnej mogą wystąpić: Komendant Główny Policji, Komendant CBŚP albo Komendant Biura Spraw Wewnętrznych Policji, złożony po uzyskaniu pisemnej zgody Prokuratora Generalnego, albo komendant wojewódzki Policji, złożony po uzyskaniu pisemnej zgody prokuratora okręgowego właściwego ze względu na siedzibę składającego wniosek organu Policji. Zarówno Kontrola i utrwalanie rozmów telefonicznych jak i kontrola operacyjna mogą być wprowadzone najwyżej na okres 3 miesięcy , z możliwością przedłużenia.

Kiedy stosowany przez służby podsłuch jest dopuszczalny?

Kontrola i utrwalanie treści rozmów telefonicznych są dopuszczalne tylko wtedy, gdy prowadzone postępowanie lub uzasadniona obawa popełnienia nowego przestępstwa dotyczą przestępstw wskazanych w art. 237 § 3 k.p.k. Są to przestępstwa o wysokim ciężarze gatunkowym, takimi jak: zabójstwo, uprowadzenie osoby, gromadzenie broni, materiałów wybuchowych lub radioaktywnych, rozbój, kradzież rozbójnicza lub wymuszenia rozbójniczego, a także zorganizowanie grupy przestępczej oraz wyłudzanie VAT- u i wiele innych. Niedopuszczalne zatem, jest zarządzenie podsłuchu telefonicznego, jeżeli postępowanie prowadzone jest w sprawie o inne przestępstwo niż wymienione w § 3 oraz dla zapobieżenia popełnieniu nowego przestępstwa, ale innego niż wymienione w § 3, a także ujawnienia innego mienia niż zagrożone przepadkiem. Informacje uzyskane w drodze podsłuchu telefonicznego w sprawie o przestępstwo inne niż określone w wyżej opisanym katalogu. nie mogą stanowić dowodu w postępowaniu.

Kontrola i utrwalanie rozmów telefonicznych stanowią wrażliwą czynność dowodową, do której stosuje się konstytucyjne zasady subsydiarności i proporcjonalności ingerencji w wolności i prawa osobiste. Omawiana czynność musi być zatem: celowa, a więc zmierzać do realizacji celu wskazanego w kodeksie, konieczna, a więc niezbędna dla rozstrzygnięcia o winie oskarżonego (lub jej braku), oraz adekwatna, a więc proporcjonalna do stopnia ingerencji w chronione Konstytucją RP wolności i prawa. Bezpieczeństwo powszechne i indywidualne oraz porządek publiczny jako dobra chronione przepisami prawa karnego, co do zasady usprawiedliwiające ograniczenie korzystania z wolności i praw obywatelskich, wymagają jednak zachowania proporcjonalności dopuszczalnej ingerencji w imię ochrony porządku publicznego oraz bezpieczeństwa powszechnego, a także skutecznego systemu kontroli zachowania tej proporcjonalności w praktyce. W przeciwnym razie kontrola i utrwalanie rozmów telefonicznych zamiast chronić bezpieczeństwo i porządek publiczny, będzie stwarzać zagrożenie dla wolności i praw obywatelskich. Stanie się tak, gdy zostanie przeprowadzona arbitralne, nieproporcjonalne oraz będzie wyłączone spod kontroli sprawowanej przez sąd. Z podsłuchu telefonicznego trzeba zrezygnować, jeżeli zebrane w sprawie dowody są niewystarczające dla wyjaśnienia sprawy i postępowanie w sprawie trzeba będzie umorzyć. Niedopuszczalne jest także kontrolowanie rozmów telefonicznych obrońcy albo adwokata i radcy prawnego co do faktów, o których dowiedzieli się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę.

Kogo organy mogą legalnie podsłuchiwać?

Kolejną istotną kwestią, którą trzeba poruszyć jest odpowiedź na pytanie, kogo organy mogą legalnie podsłuchiwać. Podsłuch telefoniczny jest dopuszczalny w stosunku do: osoby podejrzanej, oskarżonego, pokrzywdzonego, innej osoby, z którą może się kontaktować oskarżony, innej osoby, która może mieć związek ze sprawą oraz innej osoby, która może mieć związek z grożącym przestępstwem. Kontrolą i utrwalaniem rozmów telefonicznych można objąć wyłącznie wskazane osoby. Tym samym niedopuszczalne jest podsłuchiwanie rozmów telefonicznych innych osób.

Odnosząc się do kontroli operacyjnej wskazanej w ustawie o Policji, to istotne jest, że może być ona zasądzona jedynie w przypadku, gdy inne środki okazały się bezskuteczne albo będą nieprzydatne. Inne środki to tak zwane czynności operacyjno-rozpoznawcze, czyli legalne czynności dokonywane w procesie zwalczania przestępczości polegające na: rozpoznawaniu zagrożeń przestępczością i środowisk przestępczych, wykrywaniu przestępstw i ich sprawców. W toku kontroli operacyjnej, zarządzonej przez Sąd, można pozyskać nie tylko informacje z rozmów telefonicznych prowadzonych przy wykorzystaniu sieci telekomunikacyjnej, czyli telefonii stacjonarnej i komórkowej, lecz także przy wykorzystaniu innych środków technicznych, takich jak: komunikatory internetowe, komunikatory umożliwiające prowadzenie darmowych rozmów głosowych oraz obserwację rozmówcy. Zgodnie z art. 19 ust. 6 ustawy o policji kontrola operacyjna ma charakter niejawny, co oznacza, iż wszelkie czynności związane zarówno z przygotowaniem, przeprowadzeniem, jak i przedprocesowym wykorzystaniem informacji uzyskanych w ramach kontroli operacyjnej są poddane rygorom wynikającym z przepisów o ochronie informacji niejawnych. Przepisy ustawy wyróżniają pięć forma kontroli operacyjnej. Są to: - uzyskiwanie i utrwalanie treści rozmów prowadzonych przy użyciu środków technicznych, w tym za pomocą sieci telekomunikacyjnych; - uzyskiwanie i utrwalanie obrazu lub dźwięku osób z pomieszczeń, środków transportu lub miejsc innych niż miejsca publiczne; - uzyskiwanie i utrwalanie treści korespondencji, w tym korespondencji prowadzonej za pomocą środków komunikacji elektronicznej; - uzyskiwanie i utrwalanie danych zawartych w informatycznych nośnikach danych, telekomunikacyjnych urządzeniach końcowych, systemach informatycznych i teleinformatycznych oraz uzyskiwanie dostępu i kontroli zawartości przesyłek. Trzeba jeszcze raz podkreślić, że poufność działania służb, jak i brak zewnętrznej kontroli może prowadzić do nadmiernej autonomizacji czy subiektywizacji samego celu działalności operacyjnej oraz niezachowania w niej należytej wstrzemięźliwości przy wkraczaniu w prawa i wolności obywatelskie, dlatego musi być ona poddawana kontroli sądowej, aby nie dochodziło do nadużyć w tym zakresie. Warto podkreślić, że z kontroli operacyjnej, oprócz Policji, mogą korzystać m. in. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Centralne Biuro Antykorupcyjne, Straż Graniczna, Agencja Wywiadu, Żandarmeria Wojskowa, czy Wywiad Skarbowy.

Warto wskazać, że w praktyce stosowanie kontroli operacyjnej możliwe jest w ramach czynności operacyjno-rozpoznawczych dotyczących określonych w kodeksie karnym przestępstw, wskazanych w art. 19 ust. 1 ustawy o policji. Jest katalog nieco szerszy niż w przypadku kontroli i utrwalania rozmów telefonicznych, wskazanej w kodeksie postępowania karnego.

Podsumowując, trzeba podkreślić, że podsłuch może być zakładany jedynie na podstawie stosownego postanowienia sądu, w celu wykrycia i uzyskania dowodów dla toczącego się postępowania lub zapobieżenia popełnieniu nowego przestępstwa określonego w art. 237 § 1 k.p.k., tylko wtedy, gdy mniej ingerujące w prywatność obywateli dowody nie przynoszą skutku w postaci ujawnienia wszystkich istotnych okoliczności popełnienia przestępstwa, a dalej istnieje duże prawdopodobieństwo, że do takiego doszło. Tak samo ograniczony jest podsłuch dokonywany w trybie ustawie o policji, z drobnymi różnicami (opisanymi w tym artykule). Także Policja i Prokuratura mogą stosować podsłuch tylko w wyjątkowych sytuacjach i to za pozwoleniem Sądem.

W przypadku dalszych pytań z tej materii, a także innych zagadnień z prawa karnego, zapraszam do kontaktu.